Sunday, 21st Dec, 2014
نوميالي پښتانه
د ساپي مرکز مشران
سوداګريزې خبرتياوې

 
خبرتيا
ساپي مرکز(پښتواشتقاقونه او ترکيبونه )پرڅلورم ځل چاپ کړى دى
د ساپى پښتو څيړنو او پراختيا مرکز دنصاب کتابونه يوځل بيا چاپ کوي
"د ملي تاريخ فلسفه او پښتونولي" او "فلسفي درسي بنسټونه" چاپ شول.
د ملي تاريخ فلسفه او پښتونولي
د افغان اسلامي اژانس مشر محمد یعقوب شرافت پرمړينه دامام الدين ساپي دغمزازۍ پيغام
نور٠٠٠
 
 
کونړ د تاريخ په اوږدو کښې-قتيل خوږياڼى
   ٢٦ / ٠٨ / ٢٠٠٩

 قتيل خوږياڼى

کونړ د تاريخ په اوږدو کښې

د کونړ ولايت دافغانستان له لرغونو ولايتونو څخه يو ولايت دى، چې ډېرې طبعيي شتمنۍ، څپاند سيندونه    او پر ځنگلونو پوښل شوي هسک هسک غرونه لري . په دې سيمه کښې د ډېرو پخوانيو تاريخي ځايونو او سمڅو د کيندلو او له هغوى څخه  په  لټون کښې د تر لاسه شويو استناد و له مخۍ ويلى شو، چې له ميلاده څوزره کاله وړاندې انسانانو په کښې ژوند کړى،  چې له دغوسمڅو څخه يوه هم  د پېچ درې د شمونډ د کلي تر څنگ د يوې اوږدې  سمڅې شتون دى ، چې  ترې  په ٣٠٠ جريبه غرنۍ لمنه کښې د کولوساپينگ د زاړه ښار نخښې   تر سترگو شوي ، چې مقدوني سکندر د خپل يرغل پر مهال (  ٣٢٧کاله  وړاندې له ميلاده) سوځولى. عشمان   صديقي د ((جرگه )) مجلې  په پاڼو کښې دغه ښار کولر ساپتنگ نومولى ، چې د ساپيانو دڅلورگونوقبيلو اولاده په کښې اوسېدلې ده.

د کولوساپينگ د نامه د يادولو په برخه کښې  يو ه  پخه خبره دا هم ده ، چې پوهاند عبدالحى حبيبي  څرگنده کړې :

دډېرو سيمو او نومونوپه پاى کښې ((انک)) خورا ډېر راغلى، خو وروسته  ((انک)) په (( ان)) واوښت ، چې تر اوسه د سيمو او ځايونو په نومونو کښې کاريږي. لکه چغان - چغه سراى ،نرنگ ?نرانگ، بغولنگ ?بغلان او...نو ددغو څېړنيزو څرگندونو  له  مخې د(( کولو ساپي))د لرغوني ښارپه نامه کښې ((انگ)) هم وينو، چې د ((کولوساپي انگ يا کولوساپينگ)) پر پاخه شتون ټينگار ترې څرگنديږي.

له ميلاده ٣٢٧ کاله  وړاندې  مقدوني سکندر له يرغل وړاندې  دکونړ سيمه لهوليس  يا کواليس  نومولې ده. حتا په ٦٣٠- ٦٣١- ٦٣٢ کلونو کې د چين سيلاني  حيوان تسونگ په يونليک کښې دا سيمه لهوسپس نومول شوې ده.

د استاذ احمد علي کهزاد  په ليکنو کښې  دکونړ سيمه  او سين ((کهوس)) ليکل شوى ، چې د يوشمېر نورو منابعو له  نومونو [ کى کهولوس ، سنا ، راسا، ساپي   يا   کى کهوليس، سنا، راسا ، سپپس] سره  ترې دکونړ  ريښه هم اټکل کېداى شي.

د بېلگې په توگه  د ((هه)) تورى د (( اويستايي )) ژبې  غږيز تورى دى . په سانسکريت ژبه کې نه  يوازې (( هه)) بلکې ((ح ، ځ ، ښ)) هم ((ک)) لوستل کيږي، چې ښايي ((کهولوس)) کولوس  شوى وي او د ځينو تورو په   اوښتو او را اوښتوترې کونړ جوړ شوى  وي .

په کونړ کښې که څه هم مختلف توکمونه لکه مومند، ماموند، سالارزي، ساپي، مشواڼي، کوهستاني، گوجر، گوربز، مسعود، ودېر، شينواري، اور، کاکازي، بايزي، اسپيا او نورستاني اوسيږي، او له بلخ-بخدى څخه دغو سردرو ته د نفوسو د زياتوالي له لامله راليږيدلي او ميشته شوي دي. دغو وروڼو قومونو تل د تاريخ په اوږدو کښې د ورورولۍ گډ ژوند کړى او د هېواد او اسلام د دښمنانو پر ضد په گډ سنگر کښې جنگېدلي  دي.

په کونړ کښې د هر قوم  مورچه   معلومه ده؛ ځکه ، چې کونړيان د لوىافغانستان د اوسيدونکيوپه توگه په پښتني دودونو مين دي، پښتو او پښتونولۍ يې په وينو او رگونو کښې  هم ځاى نيولى دى.

لکه څنگه ، چې ترې يادونه شوې ؛ د کونړ تاريخي خاوره د تاريخ په اوږدو کښې له ډېرو پېښو سره مخ شوې او د نړۍ ډېرو زورگيرو په دغو درو کښې خپل زور ازمويلى دى.

محمد نادر سرشار ليکلي :

لوى سکندر د دې خاورې په شپږ شپېتو درو کښې يوه مياشت ايسار پاتې شوى او د دې سيمې د خلکو له ميړني مقاومت  او ټينگارسره  نه يوازې مخ شوى ، بلکې  پر ښۍ اوږه يې کاري گوزارهم  خوړلى او ماته ور په برخه شوې ده.

دغه رازد کونړ باتورو مجاهدينوپه اتلسمه ، نولسمه ، شلمه او دادى د يويشتمې پېړې په لومړۍ لسيزه کښې د تل په څېر  يې د کوزې پښتونخوا د وروڼو تر څنگ  پر  ښکېلاکگرو يرغلونه کړي ، چې په مقابل کښې يې انگريزي ښکېلاکگر  هم په کرار نه ناست ول او نه ناست دي . تل يې د کونړ د قومي مشرانو د ځپلو او له منځه وړلو په منظور د خپلو جاسوسي شبکو په وسيله رنگ رنگ دسيسې او توطيې په کار اچولي او عملي کړي دي .

پوهاند رازقي نړيوال ليکي:

کونړ د پخوانيو مورخانو په آثاروکښې کنړ، کنير، کهوس، کونړ، کولو، کونر او نورو نومونو راغلي اونه يوازې

کونړ(کونر) د کوڼر په بڼه په نورستاني لهجه کښې  ښوون دره يا زيتون دره  نومول شوې ، بلکې د غرونو د سلسلې معنا ورکوي او کولړ هم  بلل شوى دى.

تاريخي اسناد داسې ښيي، چې له ډېرې پخوا زمانې څخه د کونړ دره له غرونو څخه نيولې ان د کونړ د سيند تر غاړو پورې گڼو ځنگلونو پوښلې، چې زياتره بوټي يې ښوونان او غوړاڅکي ول. د دې ونو د موجوديت د ثبوت په باره کښې به دا کافي وي، چې وويل شي: کله، چې سلطان محمود غزنوي( ٩٨٨-١٠٣٠ ع کال) د لومړي ځل لپاره د اسلامي فتوحاتو په لړ کښې د کونړ د دې درې په خوله کښې د کابل له سين څخه راپورېوت؛ د نور او قيرات پر درو يې حملې وکولې؛ نو يې د نجارانو، آهنگرانو، سنگتراشانو او نورو کسبگرو ډلې هم له خپل لښکر سره ملې کړې ، چې د ځنگل ونې، بوټي ووهي؛ تيږې يې وتوږي، ماتې يې کړي او دغه صعب العبوره درې د خپل لښکر د تېرېدلو لپاره جوړې کړي[ د سلطنت غزنويان د کتاب ليکوال ليکي:  کله، چې د قيرات مشر د سلطان دسپاهيانوزيات لښکر وليد؛ نوله جنگ پرته تسليم شو. سلطان له دوى سره د محبت له لارې را وړاندې شو او د هغه ځاى حکمراني يې د هغه ځاى مشر ته ورکړه. د نوموړي په عقيده د بابر تر وخته پورې قيرات د (قيراتو) په نوم يادېده، چې له هغه ځايه دبادپښ له غاښي لغمان ته لار تلې ده .

گرديزي د ((زين الاخبار)) په يوه برخه کې ليکي: د قيرات پاچا مسلمان شو، د هغه په بيعت سره يې استاذان ومنل او په اسلامي زده کړو اوشريعت يې پيل وکړ.

(کله ، چې سړى د قيراتو ځانگړتياوې لکه د شيدو پالنه، ډېرې ميوې، ښه هواوگوري؛ نو هغه کټ مټ  د کوز کونړ د ښيوې د ((درۀ نور)) په شان دى او په غالب گمان ددغې درې نوم قيرات واو د سلطان محمود د وخت ادبياتو په درۀ نور بدل کړى )]

د يو بل مستند دليل له مخې، چې د دغو دوه ونو عموميت رښتينى کوي، هغه دا دي، چې د کونړ د ناوې د هوارو برخو پخواني کورونه  که وکتل شي، د هغوى د کوټو په چتونو کې د ډاگو (دستکونو) له پاسه د دړو پر ځاى د ښوونانو ا و غوړاڅکو لښتې اچول شوي دي، چې پورتني دواړه تاريخي او عيني شواهد په دې دلالت کوي، چې په رښتيا هم په پخوانيو زمانو کښې د کونړ دره  او په تېره بيا د سيند د شمال شاوخوا پر ځنگلونو پټه وه  او زياتره ونې يې همدغه ښوونان او غوړاڅکې وې . زما د يادو خبره ده، چې د نرنگ د غرونو لمنې ان تر سمې پورې پر ښوونانو، څېړيو او نورو ونو پوښل شوې وې؛ نو کيداى شي، چې نورستانيانو هغه د کونړ ( ښوونانو د ونو ځاى او سيمه) په نامه ياد کړى وي.

 په دې نوم کښې هم د نورو نورستاني کلمو او نومونو په شان، چې په نورو ژبو کښې يې (ل) په(ڼ) يا (ن)،(ړ) په (ر) اوښتي ، په کونړ شهرت پيدا کړى دى.

دغه مثالونه په پښتو کښې ډېر دي. لکه (نمر) (لمر)، (نمونځ) (لمونځ)، لمانځنه، نمانځنه.)

په هره توگه د پوهاند عبدالحى حبيبي دڅېړنوله مخې  په ناسمه توگه ليدل کيږي، چې د کونړ  جمع  کونړونه(کنړونه) ليکل کيږي. په دې بڼه  د کونړ ليکل که مفرد (کنړ) وي او که جمع (کنړونه) وي ؛ دواړه بڼې  يې سمې نه دي. دا، چې ولې داسې ليکل کيږي زما په اند د کونړ  په رسمي دفترونو کښې ټول مراسلات او مکتوبونه  هغه  مهال په پارسي وه. يعنې  د کونړ دفتري ژبه پارسي  شوې وه؛  نو اړينه ده ، چې د کونړ د کلمې پر ځاى دژبني سهولت له مخې کونړ په کنر  او کونر وليکل شي . بيا دغه کنر ، کنرها شوى او وروسته ترې د جمعې حالت په پښتو کنړونه جوړ شوى دى.  پرته له دې بله کومه تاريخي ريښه نه لري او نه يې  لرلاى شي؛  ځکه، چې (کو) د اوبو د څاه او رود معنا  هم لري . لکه، چې همدا اوس زمونږ په ورځنۍ محاوره کښې کوهي زيات استعماليږي؛ نو، چې داسې ده د کونړ معنا د اوبو او رود دره هم  ده.

که تاريخي اسنادو ته مراجعه وشي؛ په ټوليزه توگه کونړ دومره شهرت نه لري لکه څومره يې ، چې د کونړ سين  لري . د کونړ سين په لرغونو آريايي  سرودونوکښې   د ((راسا Rasa )) په نامه ستايل شوى  او راسا د ((سنا)) په نوم هم په ويدي  سرودونوکښې نومول شوى دى. د چينايانو په يونليکونو کې هم  د کونړ سين  د(( راسا)) په نوم  منل شوى دى .

د کونړ سين د ختيځ  هندوکش د جنوبي لوري د څلور زره متره  لوړوالي څخه سرچينه اخستې، چې د بروغل  غاښي ته نژدې پروت  دى  او يا په بله  وينا د کونړ سين د پامير له لوړو برخو ، چې له (پشت خا ر) څخه ډېر وړاندې نه دى، پيل کيږي.

په پشت خار کښې د آمو (اکسوس)  د سين سرچينه هم ده. د کونړ سين د کونړ ولايت په منځ کې يخ  او مست بهيږي.

لکه، چې وويل  شول ؛ مرستيالان يې د کابل سين ، د کونړ د کامدېش لنډى سين، د پېچ درې سين او موسمي خوړونه لکه:  د ساو ناړې، نيشه گام، شيگل، اندراج، باډيل ،ډيوه گل،شونکړۍ، مزار، نور درې ، بارگام، دولام،آسماراو د شال موسمي  خوړونه دي.

دکونړ يو شاعر ((راسا)) په خپل کلام کښې داسې راوړى دى.

وخت که مې د دنگو غرونو زور له ياده وباسي

څنگ به د "راســــا" د څپو شور له ياده وباسي

د لوستونکو تبصره
نوم
برېښناليک
  لطفاً لاندې افغانستان په انګليسي تورو وليکئ
 
متن
 
 
 
 
یکشنبه (توار)   ٢١ / ١٢ / ٢٠١٤
لومړۍپاڼه
زمونږپیژندنه
خبرونه
دادب ګلکڅونه
ټوکې،لنډۍاومتلونه
دلیکوالولیکنې
په روانو حالاتو تبصرې
زمونږکتابونه
مجلې
نومیالي پښتانه
دکتاب چاپولولارښود
ترچاپ لاندې کتابونه
انځورونه
ويډيو
هینداره
پښتوویبپاڼې
اړیکې نیول
شهيد نقيب الله ساپى
د هوا پيژندنه
ګوګل لټون



Google Pashto
بي بي سي راډيو
ژوندۍ خپرونې
سهارنۍ
غرمنۍ
ماښامنۍ
نړۍ داوخت
 
  Copyright 2014 Sapi's centre. all rights reserved.
Designed by SuperWebz.com